Sivil Toplum Destek Programı kapsamında gerçekleştirdiğiniz “Bir Arada, Bir Çemberde: Cinsel Sağlık Her Kadının Hakkı” projesi, İzmir’de yaşayan sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığı alanında bilgi ve farkındalıklarını artırmayı, haklarına ilişkin bilgilerini geliştirmeyi ve sağlık hizmetlerine erişimlerini desteklemeyi amaçlıyor. Projenizi ve deneyiminizi daha yakından tanımak amacıyla sizlere birkaç soru yöneltmek isteriz.
Öncelikle KEP Derneği’nin çalışmalarından biraz bahseder misiniz? İzmir’de kadınlarla yürüttüğünüz çalışmalar sırasında CSÜS alanında hangi ihtiyaçları gözlemlediniz ve “Bir Arada, Bir Çemberde” projesi nasıl ortaya çıktı?
KEP Derneği olarak kadınların sosyal ve ekonomik hayata eşit katılımını desteklemeyi, haklarına ve hizmetlere erişimlerini güçlendirmeyi ve birlikte öğrenebilecekleri, üretebilecekleri ve dayanışabilecekleri alanlar oluşturmayı önemsiyoruz. İzmir’de özellikle sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı kadınlarla yürüttüğümüz çalışmalarda, kadınların karşılaştıkları güçlüklerin birbirinden bağımsız olmadığını görüyoruz. Ekonomik koşullar, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, sosyal destek mekanizmalarına erişim ve sağlık hakkı gibi pek çok konu birbiriyle doğrudan ilişkili.
Kadınlarla bir araya geldiğimiz çalışmalarda cinsel sağlık ve üreme sağlığının (CSÜS), önemli ihtiyaçların bulunduğu ancak çoğu zaman açıkça konuşulamayan alanlardan biri olduğunu gözlemledik. Kadınların bilgiye erişimlerinde çeşitli engeller bulunuyor. Bunun yanında, toplumsal normlar, mahremiyet kaygıları ve sağlık hizmetlerine erişimde karşılaşılan ekonomik ve sosyal güçlükler de kadınların ihtiyaç duydukları bilgi ve desteğe ulaşmalarını zorlaştırabiliyor.
“Bir Arada, Bir Çemberde: Cinsel Sağlık Her Kadının Hakkı” projesi de bu ihtiyaçlardan hareketle ortaya çıktı. Amacımız yalnızca kadınlara sağlıkla ilgili bilgi aktarmak değil; kendi bedenleri, sağlıkları ve hakları üzerine özgürce konuşabilecekleri, deneyimlerini paylaşabilecekleri ve birbirlerinden öğrenebilecekleri güvenli alanlar oluşturmaktı.
Çünkü cinsel sağlık ve üreme sağlığı yalnızca tıbbi bir mesele değil, kadınların bedensel özerkliği, eşitliği ve temel insan haklarıyla doğrudan ilişkili bir alan.
Projede “Kadın Çemberleri” yöntemini merkeze aldınız ve güvenli, kapsayıcı bir öğrenme alanı oluşturmayı hedeflediniz. Bu yöntemi neden tercih ettiniz? Kadınların CSÜS gibi konuşulması zor konuları ele alırken bu yaklaşımın nasıl bir katkısı olduğunu gözlemlediniz?
Kadın Çemberleri yöntemini tercih etmemizin temel nedeni, öğrenmenin yalnızca uzmanlardan katılımcılara doğru gerçekleşen tek yönlü bir süreç olmadığına inanmamızdı. Kadınların kendi yaşam deneyimlerinin, bilgilerinin ve birbirleriyle kurdukları dayanışmanın da değerli bir öğrenme kaynağı olduğunu düşünüyoruz.
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı, toplumsal normlar ve tabular nedeniyle kadınların konuşmakta zorlanabildiği bir alan. Bu nedenle kadınların yargılanmadan dinlendikleri, çekinmeden soru sorabildikleri ve deneyimlerini paylaşabildikleri güvenli bir ortam oluşturmayı hedefledik. Çember yaklaşımında herkesin sözü ve deneyimi eşit derecede değerli; kadınlar yalnızca dinleyici değil, öğrenme sürecinin aktif bir parçası.
Proje kapsamında toplumsal cinsiyet eşitsizliği, bedenimizi tanıma, kadın sağlığı sorunları ve gebeliği önleyici yöntemler gibi konuları ele aldık. Bu oturumları boncukla kolye yapımı, makrome, tığ işi ve kumaş çanta boyama gibi birlikte üretim faaliyetleriyle destekledik. Bu faaliyetler, kadınların gündelik yaşamın yoğunluğundan uzaklaşarak birbirleriyle iletişim kurmalarına ve aralarında güven ilişkisi geliştirmelerine de katkı sundu.
Bu yaklaşım sayesinde başlangıçta konuşulması zor görülen konular, ortak deneyimler paylaşıldıkça daha rahat ele alınabildi. Kadınlar benzer deneyimler yaşadıklarını ve yalnız olmadıklarını görme fırsatı buldular.
Bizim için çemberin en kıymetli yanı, kadınların yalnızca bilgi edindikleri değil, birbirlerini duydukları, deneyimlerini görünür kıldıkları ve dayanışma geliştirdikleri bir alan oluşturmasıydı.
Kadınların hangi konularda bilgiye ihtiyaç duyduğunu daha yakından görme fırsatınız oldu mu? Sizi etkileyen geri bildirimler oldu mu?
Proje sürecinde kadınların özellikle kendi bedenlerini tanıma, kadın sağlığı sorunları, gebeliği önleyici yöntemler ve sağlık hizmetlerine erişim konularında bilgiye ihtiyaç duyduklarını gözlemledik. Ancak en dikkat çekici noktalardan biri, sağlık hizmetlerine erişimde yaşadıkları güçlüklerin yalnızca bilgi eksikliğinden kaynaklanmamasıydı.
Bazı kadınlar, geçmişte yaşadıkları olumsuz doktor deneyimleri ya da sağlık çalışanlarının ve çevrelerinin yargılayıcı tutumları nedeniyle düzenli sağlık kontrollerine gitmekten çekindiklerini paylaştı. Bu nedenle kendilerini güvende hissedebilecekleri doktor önerilerine ihtiyaç duyuyorlardı. Hatta bir katılımcımız, hakkında konuşulmasından çekindiği için çalıştığı hastaneden bile doktor randevusu almadığını anlattı. Bu örnek, sağlık hizmetlerine fiziksel olarak yakın olmanın, o hizmete güvenle erişebilmek anlamına gelmediğini gösterdi.
Özellikle doğum sırasında yaşanan olumsuz doktor deneyimleri, meme kanseri geçirmiş kadınların hastalık süreçlerine ilişkin anlatıları ve sağlık sorunları karşısında hissettikleri yalnızlık bizi etkileyen paylaşımlar arasındaydı. Bir kadının deneyimini anlatmasının ardından diğerlerinin de benzer yaşantılarını paylaşması, ortak sorunların görünür olmasını sağladı.
Atölyelerin en etkileyici yanlarından biri ise toplumsal cinsiyet eşitsizliği ile kadınların sağlık deneyimleri arasındaki ilişkinin kendiliğinden gündeme gelmesiydi. Programımıza toplumsal cinsiyet eşitsizliği konusuyla başlamıştık. Kadınlar, toplumsal cinsiyet rollerinin ve yargılanma kaygısının sağlıkla ilgili kararlarını nasıl etkilediğini kendi yaşamlarından örneklerle tartıştılar. Böylece eşitsizliğin yalnızca sağlık alanında değil, yaşamlarının pek çok alanında belirleyici olduğu görünür hale geldi.
Tüm bu deneyimler, güvenilir sağlık bilgisinin yanı sıra yargılanmadan dinlenebilecekleri ve deneyimlerini paylaşabilecekleri alanların önemini ortaya koydu. Kadın Çemberleri’nin en kıymetli yanı da buydu: Bir kadının paylaşımı diğerlerine konuşma cesareti verdi; kadınlar birbirlerinin deneyimlerinden öğrenerek ve dayanışma kurarak birbirlerini güçlendirdiler.
Proje kapsamında İzmir’de kadınların başvurabileceği CSÜS hizmetlerini de haritalandırdınız. Bu çalışma size kadınların sağlık hizmetlerine erişimi konusunda neler gösterdi? Karşılaştığınız temel güçlükler nelerdi?
Amacımız, kadınların ihtiyaç duydukları hizmetlere nereden ve nasıl ulaşabilecekleri konusunda yol gösterici bir kaynak oluşturmaktı.
Kadınların sağlık hizmetlerine erişiminde ulaşım, ekonomik koşullar, zaman, bakım sorumlulukları, hizmetlere ilişkin bilgi eksikliği ve mahremiyet kaygıları gibi birçok etken belirleyici olabiliyor.
Ayrıca hangi sağlık kuruluşunda hangi hizmetin sunulduğuna ilişkin bilgilerin kadınlar açısından kolay anlaşılır ve erişilebilir olması da önemliydi.
Bu nedenle haritalandırma çalışmasının bizim için iki temel işlevi var. Bir yandan mevcut hizmet noktalarına ilişkin bilgileri derlemek, diğer yandan kadınlarla bu bilgileri paylaşarak hizmetlere erişim konusunda farkındalık oluşturmak.
Eğitimlerde katılımcıların kendi bilgi ve deneyimlerini paylaşmaları da bu süreci zenginleştirdi. Böylece haritalandırma yalnızca kurumların sunduğu hizmetlere ilişkin bir çalışma olmaktan çıkarak kadınların yaşadıkları çevreye ve deneyimlerine ilişkin bilgilerin de konuşulduğu bir sürece dönüştü.
Eğitim öncesi ve sonrası değerlendirmeler yaptınız. Proje sonunda kadınların bilgi ve farkındalıklarında nasıl bir değişim gözlemlediniz? Projenin kadınların kendi bedenleri ve sağlıklarıyla ilgili karar alma süreçlerine nasıl bir katkı sunduğunu düşünüyorsunuz?
Eğitimlerin etkisini değerlendirmek amacıyla Yaşar Üniversitesi Kadın ve Aile Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (YÜKAM) iş birliğiyle ön test ve son test çalışması gerçekleştirdik. Veri eşleştirme ve temizleme süreçlerinin ardından sonuçlar karşılaştırmalı olarak analiz edildi.
Araştırma sonuçları, cinsel sağlık ve üreme sağlığına ilişkin bazı temel bilgi alanlarında önemli gelişmeler olduğunu gösterdi. Örneğin HPV aşısının işlevini doğru bilenlerin oranı %68,8’den %87,5’e, acil gebeliği önleyici haplara ilişkin doğru yanıt verenlerin oranı %43,8’den %62,5’e, gebeliğin yasal olarak sonlandırılabileceği süreyi bilenlerin oranı ise %53,1’den %78,1’e yükseldi. Sağlık hizmetlerine erişimin temel bir insan hakkı olduğuna ilişkin farkındalıkta da artış gözlemledik.Değerlendirmeler, bazı konularda bilgi düzeyinin güçlendiğini, bazı alanlarda ise öğrenmenin pekiştirilmesine ihtiyaç olduğunu göstererek gelecekteki çalışmalarımız için önemli bir yol haritası sundu.
Bizim için en anlamlı gelişmelerden bazıları ise eğitimlerin ardından aldığımız geri bildirimlerdi. Daha önce yaşadıkları olumsuz deneyimler nedeniyle doktora gitmekten çekinen bazı kadınların, eğitimlerde paylaşılan doktor önerileri doğrultusunda sağlık kuruluşlarına başvurduklarını ve olumlu deneyimler yaşadıklarını öğrendik. Meme kanseri kontrolü için doktora giden katılımcılarımız da oldu.
Bizi özellikle etkileyen örneklerden biri, sağlık kontrolüne yalnız gitmekte zorlanan bir katılımcımıza çemberde tanıştığı başka bir kadının eşlik etmesiydi. Bu, projenin bilgi aktarımının ötesinde somut bir dayanışmaya da katkı sunduğunu gösterdi..
Bu proje KEP Derneği olarak size ve ekibinize ne öğretti? Proje sürecinde geliştirdiğiniz, başka çalışmalarınıza da taşımak istediğiniz bir yaklaşım veya yöntem oldu mu?
Bu proje, KEP Derneği olarak kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığı alanındaki ihtiyaçlarını daha yakından tanımamızı ve bu ihtiyaçlara yönelik farklı yöntemleri deneyimlememizi sağladı.
En önemli öğrenimlerimizden biri, kadınların her zaman doğrudan bir sağlık uzmanıyla görüşmeye ihtiyaç duymadıkları; kimi zaman yaşadıkları sorunları güvenle paylaşabilmenin, benzer deneyimleri dinlemenin ve ihtiyaç duyduklarında hangi sağlık kuruluşlarına başvurabileceklerini öğrenmenin de öncelikli bir ihtiyaç olduğuydu. Kadın Çemberleri modeliyle bu ihtiyaçlara yanıt verebilecek bir alan oluşturmanın mümkün olduğunu deneyimledik.
Ayrıca sağlıkla ilgili bilgi ve deneyimlerin toplumsal cinsiyet eşitsizliğinden bağımsız ele alınamayacağını bir kez daha gördük. Kadınların sağlık hizmetlerine erişiminde yargılanma kaygısı, geçmiş deneyimler ve toplumsal rollerin ne kadar etkili olduğunu anlamak, gelecekteki çalışmalarımız açısından önemli bir kazanım oldu.
Projenin bir diğer değerli katkısı ise iletişime geçtiğimiz diğer kadın dernekleriyle kurduğumuz ilişkilerdi. Bu süreçte karşılıklı deneyim ve bilgi paylaşma, birbirimizin ihtiyaçlarına yanıt verme ve dayanışma geliştirme fırsatı bulduk. Böylece projenin etkisi yalnızca katılımcı kadınlarla sınırlı kalmadı; kurumlar arası iş birliğimizi de güçlendirdi.
Bu deneyim bize, kadınların ihtiyaçlarına yanıt vermek için doğru bilgiye yönlendirme, güvenli paylaşım alanları ve dayanışma ilişkileriyle de anlamlı bir etki yaratılabileceğini gösterdi. Bu yaklaşımı gelecekteki çalışmalarımıza da taşımayı önemsiyoruz.
Proje sonrasında bu çalışmanın ve kadınlarla kurulan öğrenme alanlarının nasıl devam etmesini planlıyorsunuz? Benzer çalışmalar yürütmek isteyen sivil toplum kuruluşlarına, kendi deneyiminizden hareketle neler önerirsiniz?
Bu projeyle başlattığımız sürecin yalnızca eğitimlerle sınırlı kalmasını istemiyoruz. Kadın Çemberleri’nde oluşan güvenin, dayanışmanın ve bilgi paylaşımının kadınların yaşamlarında karşılık bulmaya devam etmesini önemsiyoruz. Bu nedenle edindiğimiz deneyimleri gelecekteki çalışmalarımıza taşımayı, benzer buluşma alanları oluşturmayı ve proje kapsamında iletişim kurduğumuz kadın örgütleriyle dayanışmamızı sürdürmeyi hedefliyoruz.
Bizim için projenin sürdürülebilirliği açısından umut verici gelişmelerden biri de katılımcıların KEP Derneği’nin diğer çalışmalarına gösterdikleri ilgi oldu. Derneğimiz hakkında daha fazla bilgi edinmek ve faaliyetlerimize katılmak istediklerini söyleyen kadınlar oldu. Hatta bazı katılımcılarımız diğer sosyal projelerimizde de yer aldı. Bu, kurduğumuz ilişkinin tek bir eğitim programıyla sınırlı kalmadığını, kadınların farklı çalışmalar aracılığıyla bir araya gelmeye ve dayanışmayı sürdürmeye istekli olduklarını gösterdi.
Benzer çalışmalar yürütmek isteyen sivil toplum kuruluşlarına en önemli önerimiz, kadınların ihtiyaçlarını önceden tanımlamak yerine önce onları dinlemeleri olurdu. Biz de bu çalışmamızın temelini önceki çalışmalarımızda katılımcılarımızdan aldığımız geribildirimlere ve gözlemlere dayanarak oluşturduk. Kadınların kendi sözlerine ve deneyimlerine alan açmak, ihtiyaçlara gerçekten karşılık veren çalışmalar geliştirmenin ilk adımı.
Bizim için sürdürülebilirlik, yalnızca proje faaliyetlerinin devam etmesi değil; kadınların proje bittikten sonra da birbirleriyle ve dayanışabilecekleri kurumlarla bağlarını sürdürebilmeleri.
