Sivil Toplum Destek Programı kapsamında Kocaeli’de gerçekleştirdiğiniz “Kırılgan Değil Kararlıyız: Cinsel Şiddete Karşı Yerelden Kadın Dayanışmasını Güçlendirmek” projesi; kadınların cinsel şiddetle mücadele konusunda bilgi ve destek mekanizmalarına erişimini güçlendirmeyi, kadın dayanışmasını artırmayı ve yerelde farklı aktörler arasında iş birliğini geliştirmeyi amaçlıyor. Proje deneyiminizi daha yakından tanımak amacıyla sizlere birkaç soru yöneltmek isteriz.
Öncelikle Lotus Kadın Derneği’nin Kocaeli’de yürüttüğü çalışmalardan biraz bahseder misiniz? “Kırılgan Değil Kararlıyız” projesini ortaya çıkaran, sahada gözlemlediğiniz temel ihtiyaçlar nelerdi?
Lotus Kadın Derneği olarak Kocaeli’de kadınların haklarına, güçlenmesine ve destek mekanizmalarına erişimine yönelik çalışmalar yürütüyoruz. Çalışmalarımızda kadınların yalnızca şiddet deneyimleri sonrasında değil, şiddetin ortaya çıkmasını önleyecek mekanizmalara erişebilmelerinin de önemli olduğunu düşünüyoruz
Kadınlarla çalışırken bize en çok yol gösteren şey, kadınların kendi deneyimleri oluyor. Çünkü birçok zaman bir başlık kâğıt üzerinde tek bir sorun gibi görünüyor ama kadınların yaşamında başka pek çok alanla birleşiyor. “Kırılgan Değil Kararlıyız” projesi de tam olarak böyle bir yerden çıktı.
Kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığına ilişkin bilgiye erişiminin yanında, bu bilgiyi hayatlarında kullanabilmeleri, sağlık hizmetlerine ulaşabilmeleri, ihtiyaç duyduklarında destek alabilmeleri ve yaşadıkları sorunları konuşabilecekleri güvenli alanlara sahip olmaları gerektiğini gördük. Bu nedenle projeyi yalnızca cinsel şiddet konusunda farkındalık artıran bir çalışma olarak değil, kadınların sağlık hakkını gündelik yaşam deneyimleri üzerinden ele alan bir çalışma olarak tasarladık.
Proje kapsamında Topçular, Kozluk, Yahya Kaptan ve Kuruçeşme mahallelerinde kadınlarla çalıştık. Odak grup görüşmeleri ve ihtiyaç analiziyle başladık; ardından elde ettiğimiz bilgileri eğitim içeriklerine, araştırmaya, destek mekanizmalarına ve savunuculuk çalışmalarına taşıdık. Yani kadınları dinlemek projenin başlangıç noktasıydı; orada kalmayıp duyduklarımızı başka çıktılara dönüştürmeye çalıştık.
Projede regl yoksulluğu yaşayan genç kadınlar ve menopoz dönemindeki kadınlarla çalışmaya özellikle yer verdiniz. Regl yoksulluğu ve menopoz gibi çoğu zaman konuşulmayan konuları cinsel sağlık ve üreme sağlığı hakları ve cinsel şiddetle mücadele bağlamında ele almayı neden önemli gördünüz? Sahada kadınların bu konularda hangi ihtiyaçlarını gözlemlediniz?
Regl ve menopoz, aslında kadınların hayatlarının çok doğal bir parçası ama konuşulma biçimleri hâlâ çoğu zaman sessizlik, utanma ya da yanlış bilgiler üzerinden şekilleniyor. Biz bu konuların “özel hayat meselesi” olarak bırakılmasının, kadınların sağlık hakkına erişimini de görünmezleştirdiğini düşündük.
Regl yoksunluğunu ele alırken yalnızca regl ürünlerine erişimi konuşmadık. Ekonomik engelleri, doğru bilgiye erişimi, toplumsal tabuları ve regl döneminde eğitim ve çalışma yaşamına katılımı da birlikte ele aldık. Menopozda da benzer biçimde yalnızca biyolojik bir dönemi anlatmak yerine doğru bilgiye erişim, sağlık hizmetleri, yanlış inanışlar, menopozun konuşulabilir olması, yaş ve toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ve çalışma yaşamındaki ihtiyaçlar üzerinde durduk.
Bunu cinsel sağlık ve üreme sağlığı hakları açısından önemli bulmamızın nedeni de şu: Kadınların kendi bedenleri hakkında bilgi sahibi olması, sağlık kararları üzerinde söz sahibi olması ve ihtiyaç duyduğu hizmete erişebilmesi bir bütün. Regl döneminde yaşanan ekonomik bir engel ile sağlık hizmetine erişememek, menopoz hakkında güvenilir bilgiye ulaşamamak ya da cinsel sağlık konusunda doğru bilgiye sahip olmamak birbirinden kopuk deneyimler değil. Proje bize bu alanları birlikte ele almanın ne kadar önemli olduğunu gösterdi.
Projenin hedef grupları arasında kırsal bölgelerde yaşayan, mülteci ve sosyal destek mekanizmalarına erişimi sınırlı kadınlar da yer alıyor. Bu farklı gruplara ulaşırken karşılaştığınız güçlükler nelerdi? Kadınların güvenli bir şekilde bilgiye ve desteğe erişebilmesi için nasıl bir yaklaşım benimsediniz?
Bizim bu projede saha çalışmamız Topçular, Kozluk, Yahya Kaptan ve Kuruçeşme mahallelerinde yaşayan kadınlarla yürütüldü. Dolayısıyla çalışmanın temelini farklı mahallelerde yaşayan kadınların kendi deneyimleri ve ihtiyaçları oluşturdu. Proje belgelerinde ayrıca mülteci ya da kırsal bölgede yaşayan kadınlara yönelik ayrı bir saha hedefi tanımlanmış değil.
Kadınlarla çalışırken bizim için en önemli konu, kadınların kendilerini rahat hissedebilecekleri bir alan yaratmaktı. Özellikle cinsel sağlık, cinsel şiddet, regl ve menopoz gibi konular konuşulurken yargılayıcı olmayan bir dil kullanmaya, mahremiyeti korumaya ve kadınların kendi deneyimleri üzerinden konuşmasına alan açmaya dikkat ettik.
Odak grup görüşmelerini, eğitimleri ve değerlendirme araçlarını birlikte kullanmamızın da burada önemli bir katkısı oldu. Böylece kadınlar yalnızca bilgi alan kişiler olmadı; hangi konuların konuşulması gerektiğini, hangi ihtiyaçların öne çıktığını ve hangi çözüm alanlarının önemli olduğunu da belirleyen aktörler oldular.
Kadınlarla yürüttüğünüz çalışmaların yanı sıra sağlık çalışanları, öğretmenler, kadın destek çalışanları ve yerel yönetim temsilcileriyle de çalıştınız. Cinsel şiddet ve CSÜS hakları alanında bu farklı birimleri bir araya getirmek size ne gösterdi? Yerelde nasıl bir dayanışma ve iş birliği ağı oluşturmayı hedeflediniz?
Bu proje bize bir şeyi çok net gösterdi: Kadınların yaşadığı bir sorunun çözümünü yalnızca kadınlarla yapılan çalışmanın içine sıkıştırmak yeterli değil. Kadının ihtiyacını dinlemek kadar, o ihtiyacın karşılanabileceği hizmetleri ve mekanizmaları da düşünmek gerekiyor.
Bu nedenle proje boyunca araştırma ve ihtiyaç analizini eğitimden ayrı tutmadık. Kadınların deneyimlerini topladık, bunları ihtiyaç alanlarına dönüştürdük ve ardından bu ihtiyaçların yerel hizmetlerle nasıl ilişkilendirilebileceğine baktık. Yerel yönetimlerle yürütülecek çalışmalar da bu yaklaşımın önemli bir parçasıydı.
Bizim kurmak istediğimiz dayanışma ağı aslında çok basit bir mantığa dayanıyor: Kadın bir ihtiyaç ifade ettiğinde, o ihtiyacın kurumlar arasında kaybolmadığı; doğru bilgiye, doğru hizmete ve gerektiğinde doğru desteğe ulaşabildiği bir yapı oluşturmak. Kadın örgütlerinin burada rolü de yalnızca hizmet vermek değil, kadınların deneyimleri ile kurumların sunduğu hizmetler arasında bağlantı kurmak.
Mahalle buluşmaları, atölyeler, farkındalık çalışmaları ve savunuculuk görüşmeleri sırasında kadınlardan ve yerel kurumlardan aldığınız geri bildirimler neler oldu? Projenin sahadaki karşılığını gösteren, sizi özellikle etkileyen bir deneyim veya değişim oldu mu?
Bizi en çok etkileyen şeylerden biri, kadınların gündelik hayatlarında çok doğal gördükleri bazı deneyimlerin aslında bir hak meselesi olarak konuşulabildiğini görmek oldu.
Örneğin regl, menopoz ya da cinsel sağlık hakkında konuşmaya başladığımızda mesele çok kısa sürede yalnızca “bilgi” olmaktan çıkıyor. Ekonomik koşullar, sağlık hizmetlerine erişim, çalışma yaşamı, mahremiyet, güvenlik ve destek mekanizmaları da konuşulmaya başlanıyor. Bu da bize kadınların ihtiyaçlarını tek tek başlıklara ayırarak ele almanın çoğu zaman yeterli olmadığını gösterdi.
Projenin sahadaki karşılığını biraz da burada gördük. Kadınların deneyimlerinden hareketle ihtiyaçları görünür hale getirmek ve bu ihtiyaçları eğitim, araştırma ve savunuculuk çalışmalarına taşımak mümkün oldu. Farklı mahallede çok sayıda kadına ulaşmamız ve kadınlarla hala ilişki içinde olmamız bu çalışmanın yerel ölçekte karşılık bulduğunu gösteren önemli bir sonuç oldu.
Proje kapsamında kadınların sağlık ve destek hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak için başvuru rehberleri ve farkındalık materyalleri de geliştirdiniz. Bu çalışmaların kadınların bilgiye, hizmetlere ve destek mekanizmalarına erişiminde nasıl bir katkı sağladığını gözlemlediniz?
Bizim için materyal üretmenin amacı yalnızca bir rehber hazırlamış olmak değildi. Kadınların proje bittikten sonra da ihtiyaç duyduklarında başvurabilecekleri, anlaşılır ve kullanılabilir kaynaklar oluşturmak istedik.
Bu nedenle kadınların deneyimlerinden ve ihtiyaçlarından elde edilen bilgiler farklı çıktılara aktarıldı. Mahalle bazlı ihtiyaç analizi, kadınların sağlık hakları rehberi, eğitim materyalleri ve eğitici rehberi gibi çalışmalar birbirinden bağımsız ürünler olarak değil, aynı çalışmanın farklı parçaları olarak geliştirildi. Araştırma sürecinde elde edilen bilgi ve ihtiyaçların da Sağlık Hakları Eylem Planı taslağına ve savunuculuk çalışmalarına aktarılması planlandı.
Böyle baktığımızda rehberin katkısı sadece “bilgi vermek” değil. Kadının yaşadığı bir sorunu tanıyabilmesi, hakkını bilmesi, nereye başvurabileceğini görebilmesi ve gerektiğinde destek mekanizmasına ulaşabilmesi için bir yol haritası sunmak.
Bu proje Lotus Kadın Derneği olarak size neler öğretti? Proje sonrasında kadınlarla kurulan ilişkilerin, yerel dayanışma ağının ve farklı aktörlerle geliştirilen iş birliklerinin nasıl devam etmesini planlıyorsunuz? Kocaeli’deki bu deneyimin başka illerde uygulanabilecek yönleri sizce neler?
Bu proje bize en çok, iyi bir çalışmanın tek bir faaliyet üzerinden kurulamayacağını öğretti. Kadınları dinlemek, ihtiyaçları anlamak, bu ihtiyaçlara uygun içerik geliştirmek, süreci değerlendirmek ve elde edilen bilgiyi savunuculuğa taşımak birbirinin devamı olmalı.
Bizim açımızdan önemli bir kazanım da Lotus’un araştırma, eğitim, psikososyal destek ve savunuculuk çalışmalarını aynı yapı içinde ilişkilendirme kapasitesinin gelişmesi oldu. Mahalle bazlı ihtiyaç analizi bu açıdan bizim için sadece bir araştırma çıktısı değil, sonraki çalışmalarımıza da kaynaklık edecek bir öğrenme alanı oluşturdu.
Proje sonrasında özellikle oluşturduğumuz eğitim ve rehberlik materyallerini, araştırma çıktılarımızı ve Sağlık Hakları Eylem Planı’nı kullanmaya devam etmek istiyoruz. Mahallelerden gelen ihtiyaçların proje bitişiyle birlikte görünmez hale gelmemesi ve yerel yönetimlerle kurulan iletişimin sürdürülebilmesi bizim için önemli.
Kocaeli deneyiminin başka illerde uygulanabilecek en önemli yönünün ise yöntemde olduğunu düşünüyoruz: Önce kadınları dinlemek, sonra ihtiyaçları birlikte anlamlandırmak, bunları eğitime ve hizmetlere dönüştürmek ve son olarak yerel çözüm ve savunuculuk alanlarına taşımak.
Bu projede geliştirdiğiniz veya deneyimlediğiniz hangi yaklaşım ya da uygulamaların başka illerde veya benzer çalışmalar yürüten kurumlar için örnek olabileceğini düşünüyorsunuz?
Bence burada en önemli deneyim, ihtiyaç analizi, eğitim ve savunuculuğu birbirinden ayrı işler olarak görmemek.
Biz dört mahallede kadınların deneyimlerini dinleyerek başladık. Ardından bu deneyimleri sistematik hale getirdik; eğitim içeriklerini bu ihtiyaçlarla ilişkilendirdik; ön test ve son testlerle bilgi ve farkındalık değişimini izledik; ortaya çıkan ihtiyaçları yerel çözüm önerilerine ve Sağlık Hakları Eylem Planı’na taşımaya çalıştık.
Bir diğer önemli nokta da kadınları yalnızca hizmet alan kişiler olarak görmemek. Kadınların kendi deneyimleri, bilgileri ve çözüm önerileri var. Projenin bütününde kadınları bu bilginin kaynağı ve aynı zamanda çözümün parçası olarak konumlandırmaya çalıştık.
Hazır bir model götürmekten çok, her yerelde kadınların kendi deneyimlerinden yola çıkarak ihtiyacı tanımlamak ve çözümü birlikte tasarlamak bizim için en heyecan verici kısmı oldu. Çünkü bir mahallede önemli olan bir ihtiyaç, başka bir mahallede aynı şekilde karşımıza çıkmayabilir. Yerellik tam da burada anlam kazanıyor.
