Sivil Toplum Destek Programı kapsamında Ataşehir Belediyesi Sosyal Destek Hizmetleri Müdürlüğü ile yürüttüğünüz “Toplumsal Cinsiyete Dayalı Şiddet ve Çocuk Suçluluğunu Önlemede Yerel Çözümler” projesi, toplumsal cinsiyete dayalı şiddet ile çocukların suçla ilişkilenmesi arasındaki ilişkiye odaklanarak erken fark etme, önleme ve yönlendirme kapasitesini güçlendirmeyi amaçlıyor. Proje deneyiminizi daha yakından tanımak amacıyla sizlere birkaç soru yöneltmek isteriz.
Öncelikle Ataşehir Belediyesi Sosyal Destek Hizmetleri Müdürlüğü’nün çocuklara ve gençlere yönelik çalışmalarından biraz bahseder misiniz? TCDŞ ile çocukların suçla ilişkilenmesi arasındaki ilişkiye odaklanan böyle bir projeye neden ihtiyaç duydunuz?
Ataşehir Belediyesi Sosyal Hizmetler Müdürlüğü, çocuklar ve ailelerle doğrudan temas eden, sosyal hizmet, psikolojik destek, sosyal yardım ve gençlere yönelik farklı hizmetleri bir arada sunan önemli bir yerel hizmet mekanizması. Bizim açımızdan yerel yönetimlerin en önemli avantajlarından biri, çocukların gündelik yaşamına ve ailelerine oldukça yakın olmaları. Bu nedenle çocukların yaşadığı riskleri erken fark etme ve onları uygun hizmetlere yönlendirme açısından çok önemli bir konumdalar.
Bu proje ihtiyacı da tam olarak buradan ortaya çıktı. Türkiye Çocuklara Yeniden Özgürlük Vakfı olarak çocukların suçla ilişkilenmesini yalnızca adalet sistemiyle karşı karşıya geldikleri noktadan itibaren ele almıyoruz. Çocuk adalet sistemine gimeden önce yaşadığı şiddet deneyimleri, aile içindeki ilişkiler, akran çevresi, okuldan kopma, toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri ve içinde bulunduğu sosyal çevre de bizim için önemli.
Özellikle toplumsal cinsiyete dayalı şiddet ile çocukların suçla ilişkilenmesi arasındaki bağın yeterince görünür olmadığını gördük. Oysa çocukların maruz kaldıkları veya tanık oldukları şiddet, şiddeti bir sorun çözme biçimi olarak öğrenmeleri, toplumsal cinsiyet rollerinin yarattığı baskılar ve farklı çevresel riskler çocukların suçla ilişkilenme riskini artırabiliyor.
Dolayısıyla projeyi, çocuğu suçla ilişkilenmesinden sonra ele alan bir müdahale yerine, riski daha erken fark eden, çocuğu güçlendiren ve koruyucu hizmetlere bağlayan bir önleme modeli olarak tasarladık.
Projenin başlangıcında belediye meslek elemanlarının TCDŞ’nin çocukların suçla ilişkilenmesindeki rolünü fark etmelerini ve riskleri daha erken tanımalarını hedeflediniz. Uygulama sürecinde bu konudaki bakış açınızda veya çalışma biçiminde ne gibi değişiklikler oldu?
Bizce projenin en önemli kazanımlarından biri, TCDŞ ile çocuk suçluluğu arasındaki ilişkinin meslek elemanlarının gündelik çalışmalarında daha görünür hale gelmesi oldu. Proje sürecinde ise çocukların davranışlarını yalnızca bireysel bir davranış olarak değerlendirmek yerine, bu davranışın arkasındaki risk faktörlerini ve çocuğun yaşadığı deneyimleri sorgulayan bir yaklaşım güçlendi.
Bunu hem eğitimlerde hem de saha uygulamalarında gözlemledik. Örneğin proje sonu görüşmelerinde bir meslek elemanı, daha önce TCDŞ ile çocuk suçluluğu riskini birlikte düşünmediğini, proje sayesinde bu iki alan arasında doğrudan bir bağ kurmaya başladığını ifade etti. Başka bir katılımcı da teorik bilgiyi saha uygulamasıyla daha bütüncül değerlendirmeye ve vakalara yönelik koruyucu ve önleyici tutumunu güçlendirmeye başladığını belirtti.
Burada bizim için önemli olan bir başka değişim de çocuğa bakışta oldu. Çocuğu yargılayan veya damgalayan bir yaklaşım yerine, çocuğun davranışının arkasındaki ihtiyaçları ve riskleri anlamaya çalışan, güvenli ve toplumsal cinsiyet eşitliğine duyarlı bir yaklaşımın güçlendiğini gördük. Nitekim proje faaliyetlerinden ilki olan farkındalık oturumuna katılan meslek elemanlarının %71’i TCDŞ ve çocuk suçluluğu alanlarında risk değerlendirmesi yapabilme konusunda kendilerine daha fazla güvendiklerini ifade etti.
Proje kapsamında belediye meslek elemanlarının kullanabilmesi için çocuklara yönelik bir psikososyal destek modülü geliştirildi ve bu modülün uygulanmasına yönelik eğitici eğitimler düzenlendi. Bu sürecin meslek elemanlarının çocuklarla çalışma ve erken müdahale kapasitesine nasıl bir katkısı olduğunu gözlemlediniz?
Burada iki düzeyde bir kazanım olduğunu düşünüyoruz. Birincisi, meslek elemanlarının çocuklarla çalışırken uygulayabilecekleri yapılandırılmış grup atölye yönergeleri ortaya çıktı. İkincisi ise meslek elemanlarının bu atölyeleri yürütebilmeleri için gerekli kolaylaştırıcılık ve çocuklarla iletişim becerileri güçlendi.
Geliştirdiğimiz “Çocuklara Yönelik Koruyucu ve Önleyici Psikososyal Destek Modülü” 12–18 yaş grubuna yönelik 12 tematik oturumdan oluşuyor. Duyguları tanıma, kişisel sınırlar ve onay, eşitlik ve akran ilişkileri, dijital güvenlik, yardım isteme, öfke ve duygu düzenleme gibi konuları çocuklarla etkileşimli yöntemlerle ele alıyor.
Ancak bizim için modülün kendisi kadar, meslek elemanlarının bunu nasıl uyguladığı da önemliydi. Eğitici eğitiminde çocuk hakları, çocuk güvenliği, TCDŞ, çocuklarla iletişim, çocuk katılımı, zor duygularla baş etme ve atölye kolaylaştırıcılığı gibi başlıkları birlikte ele aldık. Eğitim boyunca rol oynama, simülasyon ve uygulamalı çalışmalar kullandık. Katılımcıların %94’ü kolaylaştırıcılık becerilerinde güçlü bir artış olduğunu ifade etti.
Sahadaki gözlemlerimiz de bunu destekledi. Meslek elemanlarının çocuklarla daha hak temelli, yargılamayan ve kapsayıcı bir dil kurabildiklerini; zor duygularla karşılaşan çocukları sakinleştirme ve grup dinamiklerini yönetme konusunda güçlü bir kapasite geliştirdiklerini gördük.
Dolayısıyla burada amaç yalnızca bir eğitim vermek değildi. Belediyenin kendi çalışanları aracılığıyla devam ettirebileceği bir koruyucu ve önleyici hizmet altyapısı oluşturmayı hedefledik.
Proje sürecinde TCDŞ ile ilişkili riskler taşıyan çocukların erken fark edilmesi ve desteklenmesi için çalışmalar yürütüldü. Sahada çocukların ihtiyaçlarını ve risklerini anlamaya çalışırken ne tür güçlüklerle karşılaştınız? Meslek elemanlarının çocuklara ulaşmasında hangi yaklaşımların daha etkili olduğunu gözlediniz?
En önemli güçlüklerden biri, risk altındaki çocuklara ulaşmanın tek bir kanalla mümkün olmamasıydı. Bu nedenle Belediye çeşitli yöntemler geliştirerek risk altındaki çocuklara erişti. Ataevi sosyal destek kayıtları ve sosyal inceleme verileri, Yeni Hayat Gençlik Merkezi katılımcıları, sosyal yardım alan ailelere yönelik alan taramaları ve belediyenin çevrim içi başvuru kanalı birlikte kullanıldı. Bu yöntemlerle toplam 332 çocuk tespit edildi ve 310 çocuk ve aileyle doğrudan iletişim kuruldu.
Ancak sahada belediye meslek elemanlarının deneyimlediği önemli noktalardan biri, çocuğa ulaşmanın yalnızca çocuğu tespit etmekten ibaret olmadığıydı. Çocuklarla düzenli olarak bir araya gelmek, süreklilik sağlamak ve grup aktiviteleri aracılığıyla birlikte zaman geçirmek, güven ilişkisinin kurulmasını önemli ölçüde kolaylaştırdı. Çocukların kendilerini hemen ifade etmelerini beklemek yerine, oyunlar, grup çalışmaları ve farklı etkileşim alanları üzerinden zaman içinde birbirlerini ve meslek elemanlarını tanımalarına fırsat vermek, çalışmaların etkisini artırdı.
Çocukla güven ilişkisi kurmak, onu yargılamamak ve kendisini rahatça ifade edebileceği güvenli bir alan oluşturmak, çalışmaların etkili olmasında çok daha belirleyici oldu. Atölyelerde bunun somut örneklerini gördük. Çocuklar zaman içinde okulda yaşadıkları akran zorbalığı, öfke, evden kaçma ya da saldırgan davranışlar gibi deneyimlerini paylaşmaya başladılar. Yani çocukları çevreleyen bazı risk faktörleri, ancak çocuk kendisini güvende hissettiğinde görünür hale geldi. Bu da erken fark etmenin yalnızca meslek elemanının gözlemine değil, çocuğun kendisini güvende hissedip ifade edebilmesine de bağlı olduğunu gösterdi.
Bir diğer önemli nokta da akranların etkisiydi. Atölyelere katılan bazı çocukların arkadaşlarını da davet ettiğini gördük. Böylece çocukların birbirleri üzerinden koruyucu hizmetlere erişiminin de mümkün olabildiğini deneyimledik.
Burada belediyenin yerel düzeyde sahip olduğu güven de önemli bir kolaylaştırıcı oldu. Ailelerin çocuklarını programa yönlendirmesinde ve onam süreçlerinde belediyeye duyulan güvenin önemli bir rol oynadığını gördük.
Öte yandan, erişim sağlamak kadar çocukların programa devamlılığını sağlamak da bazı güçlükleri beraberinde getirdi. LGS ve diğer sınav dönemleri, okulların kapanması, ailelerin yaz aylarında ilçe dışına çıkması ve bazı çocukların yaz aylarında çalışması özellikle 15–18 yaş grubunda devamlılığı etkiledi. Bu nedenle çocuklara yönelik önleyici çalışmaların, çocukların ve ailelerin mevcut yaşam düzeniyle ve belediyenin diğer hizmetlerinin takvimiyle uyumlu biçimde planlanmasının çok önemli olduğunu gördük.
Belediye ve Vakıf arasında gerçekleştirilen izleme ve koordinasyon toplantıları da projenin önemli bir parçasıydı. Bu işbirliği süreci size yerel yönetimlerin TCDŞ ve çocuklarla ilgili önleyici çalışmalardaki rolü konusunda neler gösterdi?
Bu proje bize yerel yönetimlerin çocukların korunması ve suçla ilişkilenmesinin önlenmesinde yalnızca hizmet sunan kurumlar değil, aynı zamanda farklı hizmetleri birbirine bağlayan önemli aktörler olduğunu bir kez daha gösterdi.
Çünkü belediyeler çocukların gündelik hayatına çok yakın. Sosyal hizmet merkezleri, gençlik merkezleri, kültür merkezleri, spor faaliyetleri, sosyal yardım mekanizmaları ve psikolojik destek hizmetleri üzerinden aynı çocukla farklı zamanlarda temas edebiliyorlar. Bu temasların birbiriyle bağlantılı hale gelmesi, çocuğun ihtiyacını daha erken fark etmeyi mümkün kılıyor.
Proje boyunca Vakıf ve Belediye ekipleri arasında 13 izleme ve koordinasyon toplantısı yaptık. Bu toplantılar sadece projenin takibini yapmak için değil, sahada karşılaşılan sorunlara birlikte çözüm üretmek için de kullanıldı. Örneğin farklı birimlerde kullanılan onam formları, atölye raporlama araçları ve veri alanlarının standartlaştırılması gibi konular birlikte ele alındı.
Bizce işbirliğinin en önemli çıktılarından biri de projenin sonunda ortaya çıktı. Geliştirdiğimiz psikososyal destek modülü, proje bittikten sonra Ataşehir Belediyesi tarafından “Çocuklara Yönelik Koruyucu ve Önleyici Psikososyal Destek Programı” adıyla belediyenin kalıcı bir hizmetine dönüştürüldü ve Ekim 2026 itibarıyla belediyenin öz kaynaklarıyla yeni dönem kayıtları alınmaya başlandı.
Bu bizim için çok değerli. Çünkü bir projenin başarısını yalnızca proje süresince kaç kişiye ulaştığıyla değil, proje bittikten sonra neyin kurumun kendi çalışma sistemine yerleştiğiyle de değerlendirmek gerekiyor.
Uygulama sürecinde çocuklar veya meslek elemanlarından aldığınız, projenin sahadaki karşılığını gösteren bir geri bildirim ya da deneyim oldu mu?
Evet, birkaç geri bildirim bizim için özellikle anlamlıydı. Çocukların atölyeler sonrasında verdikleri geri bildirimlerde %61’i atölyeleri “çok yararlı”, %30’u ise “yararlı” olarak değerlendirdi. Ancak bizim için asıl önemli olan, çocukların zaman içinde kendileriyle ilgili konuları paylaşmaya başlamalarıydı.
Örneğin bir çocuk okulda yaşadığı akran zorbalığını grupla paylaştı. Başka bir çocuk öfkelendiğinde evden kaçma ve saldırgan davranışlarından söz etti. Bunlar bizim açımızdan çok önemliydi; çünkü çocuğun yaşadığı riski yalnızca dışarıdan tespit etmek değil, çocuğun kendisinin de bunu ifade edebilmesini sağlamak koruyucu çalışmanın önemli bir parçası.
Meslek elemanlarından gelen geri bildirimlerde de benzer bir dönüşüm gördük. Bir katılımcının “Proje, teorik mevzuat ve uygulama esaslarını daha bütüncül bir şekilde değerlendirmeme, vakalara yönelik koruyucu ve önleyici tutumumu güçlendirmeme katkı sağladı” ifadesi, projenin hedeflediği dönüşümü oldukça iyi özetliyor. Bir başka katılımcının “Eğitici eğitimde kazandığım beceriler aslında sandığımdan çok daha geniş bir alanda işe yarar” demesi de eğitimin yalnızca bu projeyle sınırlı kalmadığını gösteriyor.
Bizce en somut geri bildirim ise projenin devam ediyor olması. Belediyenin modülü kendi hizmet programına dönüştürmesi, sahada gerçekten karşılığı olan bir yaklaşım geliştirdiğimizi gösteren en güçlü çıktı.
Bu proje size ve belediye olarak çalışma biçiminize neler öğretti? Proje sonrasında geliştirilen psikososyal destek yaklaşımının ve belediye-vakıf iş birliğinin nasıl devam etmesini planlıyorsunuz? Bu deneyimin diğer yerel yönetimler için aktarılabilecek yönleri sizce neler?
Projenin bize en önemli öğrettiği şeylerden biri, önleyici çalışmanın tek başına bir atölye ya da tek seferlik bir eğitim olmadığını görmek oldu. Çocuğu erken fark etmek, onunla güven ilişkisi kurmak, ihtiyaçlarını anlamak, uygun hizmete yönlendirmek ve mümkünse yönlendirme sonrasındaki süreci de takip etmek gerekiyor.
Bu nedenle proje sonrasında en önemli hedefimiz, geliştirdiğimiz modelin belediyenin mevcut hizmetleriyle daha fazla bütünleşmesi. Psikososyal destek programının çocuk meclisleri, spor okulları, kültür merkezleri ve gençlik hizmetleri gibi farklı belediye mekanizmalarıyla ilişkilendirilmesi, çocukların hem hizmetlere hem de katılım olanaklarına erişimini artırabilir.
Bir sonraki önemli alan ise yönlendirme ve vaka takibi. Projede çocukları tespit etme konusunda güçlü bir deneyim kazandık; ancak sahada gördüğümüz ihtiyaçlardan biri, yönlendirme sonrasında çocuğun durumunun daha sistematik biçimde takip edilmesi. Bu nedenle kurumlar arası ortak bir takip mekanizmasının geliştirilmesini önemli görüyoruz.
Vakıf-belediye işbirliği açısından da eğitim, süpervizyon, izleme ve deneyim paylaşımının devam etmesini önemsiyoruz. Çünkü meslek elemanlarının bu tür çalışmaları rutin görevlerinin yanında yürütmesi ciddi bir emek gerektiriyor. Dolayısıyla sürdürülebilirlik için iş planlarında zaman ayrılması ve düzenli süpervizyon sağlanması da önemli.
Diğer yerel yönetimler açısından ise bence en aktarılabilir taraf, çok karmaşık ya da tamamen yeni bir yapı kurmak yerine mevcut belediye hizmetlerinin içine koruyucu ve önleyici bir bakış açısı yerleştirmek. Bunun için meslek elemanlarını güçlendirmek, kullanılabilir bir araç geliştirmek, çocuklara güvenli alanlar yaratmak ve farklı belediye hizmetleri arasında bağlantı kurmak mümkün.
Bu projede geliştirdiğiniz veya deneyimlediğiniz hangi yaklaşım ya da uygulamaların başka illerde veya benzer çalışmalar yürüten kurumlar için örnek olabileceğini düşünüyorsunuz?
Bizce burada tek bir uygulamadan ziyade bir çalışma modeli örnek olarak aktarılabilir. İlk olarak, çocuk suçluluğunu önleme çalışmalarını adalet sistemiyle sınırlamamak önemli. Çocuğun yaşadığı şiddeti, toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini, aile ve akran ilişkilerini, okul deneyimini ve yaşadığı çevreyi birlikte değerlendiren ekolojik bir yaklaşım farklı yerel koşullara uyarlanabilir.
İkinci olarak, belediye meslek elemanlarının güçlendirilmesi çok önemli. Projede farkındalık oturumu, deneyim paylaşımı ve eğitici eğitimi şeklinde üç aşamalı bir kapasite geliştirme modeli uyguladık. Böylece sadece bilgi aktarmak yerine, bilgiyi sahada kullanabilecek uygulama ve kolaylaştırıcılık becerilerini de desteklemeye çalıştık.
Bunun yanında, eğitimin sahadaki uygulamaya aktarılmasını desteklemek için düzenli bir izleme ve koordinasyon mekanizması oluşturduk. Belediye çalışanları ile yaptığımız düzenli koordinasyon toplantıları ve saha ziyaretleri, meslek elemanlarının uygulamada karşılaştıkları durumları birlikte değerlendirmemize, ihtiyaçları erken fark etmemize ve gerektiğinde süreci yeniden yapılandırmamıza olanak sağladı. Bu yönüyle süpervizyonu yalnızca bir eğitim sonrası destek olarak değil, öğrenmenin sahada devam etmesini ve uygulamanın niteliğinin korunmasını sağlayan sürekli bir süreç olarak ele aldık.
Üçüncü olarak, geliştirilen psikososyal destek modülünün bir araç seti olarak tasarlanması aktarılabilir bir deneyim. İçeriklerin yanında uygulama yönergeleri, materyaller, atölye planları, raporlama ve geri bildirim araçları da geliştirildi. Bu, meslek elemanlarının eğitim sonrasında öğrendiklerini doğrudan sahaya aktarmasını kolaylaştırdı.
Son olarak, proje sonunda modelin Ataşehir Belediyesi’nin kendi hizmetine dönüşmesi, yerel yönetimlerle çalışan sivil toplum kuruluşları açısından önemli bir örnek. Bir sivil toplum kuruluşunun rolü sadece hizmeti kendisinin yürütmesi değil; yerel aktörlerin kapasitesini güçlendirmek, bir yöntem geliştirmek ve bunun kurumun kendi sistemine yerleşmesini sağlamak da olabilir.
Bu nedenle bu modeli başka illerde birebir kopyalanacak bir programdan çok, her yerel yönetimin kendi hizmet yapısına, çocukların ihtiyaçlarına ve yerel risklere göre uyarlayabileceği bir yerel önleme modeli olarak görüyoruz. Projenin sonunda farklı belediyeler, STK’lar, barolar, akademisyenler ve kamu kurumlarıyla yapılan paylaşım toplantısında da geliştirdiğimiz modelin farklı yerel yönetimlere aktarılabilirliği özellikle ele alındı.
